﻿महर्षिः/NV विश्वामित्रः/NS 
जननम्/NP 
अतिप्राचीने/NV काले/NP कान्यकुब्जनाम्नि/NP प्रदेशे/NV अमावस्नामकवंशे/NP कुशिकराज्यस्य/NP महाप्रतापी/NV पुत्रः/NP गाधिः/NS राजा/NP राज्यं/NP करोति/KP स्म/A ।/PUNC 
राज्ञः/NV गाधेः/NS एकम्/SMK एव/INTF दुःखम्/NP आसीत्/KP अपत्यहीनता/KN इति/AUD ।/PUNC 
स/SN पुत्रप्राप्त्यर्थं/A सोमयागं/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
तेन/SN सः/SN कन्यारत्नं/NP प्राप्नोत्/KP ।/PUNC 
तस्याः/SN नाम/NP सत्यवती/NS आसीत्/KP ।/PUNC 
तस्याः/SN विवाहः/NP महर्षिणा/NV ऋचिकेन/NS सह/A अभवत्/KP ।/PUNC 
विवाहानन्तरं/A महर्षिः/NV ऋचिकः/NS तस्यै/SN पुत्रप्राप्त्यर्थम्/A एकं/SMKY चरुं/NP दत्तवान्/KN ।/PUNC 
सत्यवत्याः/NS माता/NP एतत्/SN ज्ञातवती/KN ।/PUNC 
सा/SN अपि/APY महर्षिम्/NP एकं/SMKY चरुं/NP याचितवती/KN ।/PUNC 
सः/SN तस्यै/SN अपि/APY एकं/SMKY चरुं/NP दत्तवान्/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK लोभेन/NP सा/SN सत्यवतीं/NS स्वचरुं/NP दातुं/KKS प्रार्थितवती/KN ।/PUNC 
सत्यवतिः/NS स्वमातुः/NP चरुं/NP स्वीकृतवती/KN तथा/APY स्वचरुं/NP स्वमात्रे/NP दत्तवती/KN ।/PUNC 
एतेन/SN सत्यवत्याः/NS जमदग्निः/NS जातः/KN ।/PUNC 
तथा/AVK गाधेः/NS राज्ञः/NV गृहे/NP विश्वामित्रस्य/NS जन्म/NP अभवत्/KP ।/PUNC 
यद्यपि/AVK सः/UNK जन्मना/NP क्षत्रियः/NP किन्तु/APY तस्य/SN रुचिः/NP ब्राह्मणत्वे/NP एव/INTF आसीत्/KP ।/PUNC 
विश्वामित्रः/NS एकं/SMKY निश्चयं/NP कृतवान्/KN यत्/APY अहं/SN एकः/SMKY ब्राह्मणः/NP भवामि/KP राजर्षिः/NP तु/APY अस्मि/KP ।/PUNC 
अग्रे/NP ब्रह्मर्षिः/NP अपि/APY भविष्यामि/KP इति/AUD ।/PUNC 

श्रीविश्वामित्रः/NS गायत्रीपुरश्चरणं/NP प्रारभत/KP ।/PUNC 
न/AN गायत्र्याः/NS परोमन्त्रः/NP ।/PUNC 
गायत्र्याः/NS यः/SNV अधिकारी/NP सः/SNV ब्राह्मणः/NP ।/PUNC 
ब्राह्मणत्वं/NP एका/SNV जातिः/NP न/AN ,/PUNC अपि/APY तु/A एका/SNV वृत्तिः/NP ।/PUNC 
यः/SN ब्रह्म/NP जानाति/KP सः/SN ब्राह्मणः/NP अर्थात्/A यः/SN ब्रह्मविद्यां/NP जानाति/KP ज्ञातुम्/KKS इच्छां/NP प्रयत्नं/NP वा/A करोति/KP सः/SNV ब्राह्मणः/NP ।/PUNC 
किन्तु/AVK परब्रह्म/NP इत्युक्ते/KN किम्/AP ?/PUNC विश्वस्य/NP परमोच्चं/A तत्त्वम्/NP ।/PUNC 
अर्थात्/A यः/SNV परमज्ञानी/NV सः/SNV ब्राह्मणः/NP ।/PUNC 
अस्य/SNV ज्ञानस्य/NP यः/SN आदानं/NP प्रदानं/NP च/APY करोति/KP सः/SNV ब्राह्मणः/NP ।/PUNC 
इयम्/SNV एव/INTF वृत्तिः/NP ब्राह्मणानाम्/NP ।/PUNC 

विश्वामित्रः/NS सम्पूर्णं/NV जगत्/NP जितवान्/KN ।/PUNC 
वस्तुतः/A तस्य/SN नाम/NP विश्वरथः/NS इति/AUD आसीत्/KP ।/PUNC 
किन्तु/AVK प्रयत्नैः/NP सम्पूर्णं/NV विश्वं/NP मित्रं/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
अतः/AVK तस्य/SN नाम/NP विश्वामित्रः/NS इति/AUD अभवत्/KP ।/PUNC 

मेनकासङ्गमः/NP 
एकदा/AVK प्रातःकाले/NP सः/SN स्नानार्थं/A नदीतीरं/NP गतवान्/KN ।/PUNC 
तत्र/A सः/SN ब्रह्मदेवस्य/NP एकाम्/SNV अलौकिकाम्/NV अभूतपूर्वां/NV कृतिं/NP त्रैलोक्यसुन्दरीं/NV मेनकां/NS दृष्टवान्/KN ।/PUNC 
मेनकायाः/NS वर्णनं/NP तु/APY असम्भवम्/NP एव/INTF ।/PUNC 
मेनका/NS सौन्दर्यवती/NV ललना/NP ।/PUNC 
विश्वामित्रः/NS तु/APY मूर्तिमत्/NV पौरुषम्/NP ।/PUNC 
एतयोः/SN संयोगं/NP दुग्धशर्करायोगः/NP मणिकाञ्चनसेयोगः/NP वा/A ।/PUNC 
एतयोः/SN मेलनेन/NP शकुन्तलासदृशम्/NP अद्भुतं/NV स्त्रीरत्नं/NP जातम्/KN ।/PUNC 

किन्तु/AVK तथापि/A तपश्चर्यातः/A विश्वामित्रः/NS चिन्तितवान्/KN यद्यपि/AVK मेनका/NS अस्ति/KP तथापि/APY किम्/AP ?/PUNC सूक्ष्मावस्थायां/NP मम/SN मनसि/NP कामः/NP उत्पन्नः/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK तस्य/SN उपरि/A संयमः/NP कर्तव्यः/KN ।/PUNC 
अतः/AVK विरक्तः/NP भवितुं/KKS सः/SN पुनः/A तपः/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 

इन्द्रः/NS कस्य/SN अपि/APY तपः/NP परीक्षितुं/KKS सदा/A एव/INTF सिद्धः/KN भवति/KP ।/PUNC 
सः/SN तु/APY तस्य/SN स्वभावः/NP एव/INTF ।/PUNC 
सर्वदा/A तपस्विनां/NP परीक्षाम्/NP एव/INTF करोति/KP ।/PUNC 
प्रत्येकं/A राज्ञः/NP कृते/A तद्/SN आवश्यकम्/NP एव/INTF ।/PUNC 
अतः/AVK सः/SN रम्भानामिकाम्/NP अप्सरसं/NP विश्वामित्रस्य/NS तपसि/NP विघ्नान्/NP उत्पादयितुं/KKS प्रेषितवान्/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK विश्वामित्रः/NS इदानीं/A कामं/NP विजितवान्/KN अभवत्/KP ।/PUNC 
सः/SNV कामजित्/NV अभवत्/KP ।/PUNC 
रम्भां/NS दृष्ट्वा/KKS सः/SNV क्रुद्धः/NP जातः/KN ।/PUNC 
सः/SN ताम्/SN अशपत्/KP ।/PUNC 
तथा/AVK च/A तस्याः/SN परिवर्तनम्/NP एकस्मिन्/SNV पाषाणे/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK तदनन्तरं/A सः/SNV चिन्तितवान्/KN अहं/SN कामस्य/NP उपरि/A संयमं/NP प्राप्तवान्/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK क्रोधः/NP तु/APY अवशिष्टः/KN ।/PUNC 
एतेन/SN को/SNV लाभः/NP ।/PUNC 
क्रोधस्य/NP उपरि/A संयमः/NP भवतु/KP इति/AUD चिन्तयित्वा/KN सः/SNV पुनः/A तपः/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
तथा/AVK महतां/NV षण्णां/NP रिपूणाम्/NP उपरि/A जयं/NP प्राप्तुं/KKS सः/SN घोरां/NV दीर्घां/NV तपश्चर्यां/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
जितेन्द्रियः/NV ब्रह्मर्षिः/NP च/APY भवितुं/KKS प्रयत्नं/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 

सत्यव्रतकथा/NP 
तदा/A सत्यव्रतनामकः/NP एकः/NV राजा/NP आसीत्/KP ।/PUNC 
सः/SN सदेहं/NP स्वर्गारोहणार्थम्/A इच्छां/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
वस्तुतः/AVK इयम्/SNV इच्छा/NP तु/APY अनैसर्गिकी/NV ।/PUNC 
सः/SNV महर्षिः/NV वसिष्ठं/NS पृष्टवान्/KN ।/PUNC 
वसिष्ठः/NS न/AN इति/AUD उक्तवान्/KN ।/PUNC 
एतत्/SN श्रुत्वा/KKS नारदः/NS तं/SNV विश्वामित्रं/NS पृच्छतु/KP इति/AUD उक्तवान्/KN ।/PUNC 
वसिष्ठविश्वामित्रयोः/NS तु/APY महान्/NV सङ्घर्षः/NP आसीत्/KP ।/PUNC 
वसिष्ठेन/NS यदि/A न/AN इति/AUD उक्तं/KN तर्हि/APY विश्वामित्रः/NS तम्/SN अहं/SN निशचयेन/NP स्वर्गं/NP प्रेषयामि/KP इति/AUD निर्णयं/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
सः/SN तपः/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
तस्य/SN तपोबलेन/NP सत्यव्रतः/NS स्वर्गं/NP गतवान्/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK देवताः/NP तस्मै/SN प्रवेशाय/NP अनुमतिं/NP न/AN दत्तवन्तः/KN ।/PUNC 
विश्वामित्रः/NS एतत्/SN ज्ञातवान्/KN ।/PUNC 
सत्यव्रतम्/NS उक्तवान्/KN च/APY अहं/SN भवतः/SN कृते/A नूतनस्य/NV स्वर्गस्य/NP निर्माणं/NP करोमि/KP इति/AUD ।/PUNC 
सः/SN तदा/A नवसृष्टिं/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
अयम्/SN एव/INTF त्रिशङ्कुस्वर्गः/NP ।/PUNC 
सत्यव्रतः/NS त्रिशङ्कुः/NS इति/AUD अपरनाम्ना/NP इतिहासे/NP अमरः/NP अभूत्/KP ।/PUNC 

सत्त्वगुणानाम्/NP आविर्भवनस्य/NP प्रसङ्गाः/NP विलक्षणाः/NV भवन्ति/KP ।/PUNC 
एतत्/SN एव/INTF विश्वामित्रस्य/NS वैशिष्ट्यम्/NP ।/PUNC 
सः/SN यत्/SSN किम्/A अपि/APY करोति/KP चेत्/A तत्/SSN सर्वोच्चं/NP भवति/KP अतिमानवीयं/NP भवति/KP ।/PUNC 

शुनःशेपकथा/NP 
श्रीविश्वामित्रस्य/NS सत्त्वगुणोत्कर्षस्य/NV एका/SNV कथा/NP ऐतरेयोपनिषदि/NP उल्लिखिता/KN अस्ति/KP ।/PUNC 
हरिश्चन्द्रनामकः/NP एकः/SNV राजा/NP आसीत्/KP ।/PUNC 
तस्य/SN कः/SNV अपि/A पुत्रः/NP न/AN आसीत्/KP ।/PUNC 
सः/SN वरुणदेवं/NP प्रार्थयत/KP ।/PUNC 
वरुणदेवः/NP उक्तवान्/KN अहं/SN भवते/SN एकं/SNV पुत्रं/NP ददामि/KP किन्तु/APY शीघ्रं/A तं/SN मह्यं/SN समर्पयतु/KP इति/AUD ।/PUNC 
भावनावेगेन/NP हरिश्चन्द्रः/NS '/PUNC ओम्/A '/PUNC इति/AUD उक्तवान्/KN ।/PUNC 
तस्य/SN पुत्रः/NP जातः/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK पुत्रप्रेमवशात्/NP सः/SN स्ववचनं/NP न/AN आचरितवान्/KN ।/PUNC 
सः/SN भिन्नाः/NV युक्तीः/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
प्रथमवारं/NP यदा/SSN वरुणः/NS आगतवान्/KN तदा/SSN सः/SN उक्तवान्/KN अहं/SN दन्तवन्तं/NV पुत्रं/NP बलिं/NP दास्यामि/KP इति/AUD ।/PUNC 
वरुणः/NS गतवान्/KN ।/PUNC 
किञ्चित्/SNV कालानन्तरं/NP प्रत्यागतवान्/KN ।/PUNC 
तदा/AVK हरिश्चन्द्रः/NS उक्तवान्/KN एतस्य/SN एते/SNV दन्ताः/NP अस्थायिनः/NV ।/PUNC 
नूतनान्/NV दन्तान्/NP एषः/SN यदा/SSN प्राप्स्यति/KP तदा/SSN अहम्/SN एनं/SN भवते/SN समर्पयिष्यामि/KP इति/AUD ।/PUNC 
वरुणः/NS पुनः/A गतवान्/KN ।/PUNC 
किञ्चित्/SNV कालानन्तरं/A प्रत्यागतवान्/KN ।/PUNC 
तदा/AVK हरिश्चन्द्रः/NS पुनः/A उक्तवान्/KN भवते/SN एकम्/SMKY असंस्कारितं/NV पुत्रं/NP कथं/A समर्पयामि/KP ।/PUNC 
तस्य/SN उपनयनसंस्कारः/NP भवतु/KP इति/AUD ।/PUNC 
अयं/SNV राजा/NP स्ववचनस्य/NP पालनं/NP न/AN करोति/KP इति/AUD चिन्तयित्वा/KKS वरुणः/NS तम्/SN अशपत्/KP ।/PUNC 
भवान्/SN जलोदररोगेण/NP पीडितः/KN भवतु/KP ।/PUNC 
तदा/AVK राजा/NP भयभीतः/NV अभवत्/KP ।/PUNC 
सः/SN बालकं/NP बलिं/NP दातुम्/KKS ऐच्छत्/KP ।/PUNC 
सः/SNV बालकः/NP अजीगर्तनाम्नः/NP एकस्य/SNV निर्धनस्य/NV ब्राह्मणस्य/NP पुत्रः/NP शुनःशेपः/NS आसीत्/KP ।/PUNC 
तदा/AVK तस्यां/SNV सभायां/NP वसिष्ठविश्वामित्रौ/NS उपस्थितौ/KN आस्ताम्/KP ।/PUNC 
वसिष्ठः/NS न्यायवादी/NV आसीत्/KP ।/PUNC 
अतः/AVK सः/SN शुनःशेपं/NS ,/PUNC बलिं/NP दातुम्/KKS अनुमतिं/NP दत्तवान्/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK विश्वामित्रस्य/NS क्षत्रियत्वं/NP जागृतम्/KN अभवत्/KP ।/PUNC 
सः/SN बुद्धेः/NP शक्तेः/NP च/APY उपयोगं/NP कृत्वा/KKS शुनःशेपाय/NS जीवनं/NP दत्तवान्/KN ।/PUNC 

शुनःशेपः/NS उक्तवान्/KN अहं/SN कस्य/AP पुत्रः/NP ?/PUNC अजीगर्तस्य/NS तु/APY इदानीं/A पितृरूपेण/NP मम/SN उपरि/A न/AN अधिकारः/NP इति/AUD ।/PUNC 
तदा/AVK वसिष्ठः/NS उक्तवान्/KN विश्वामित्रः/NS तु/APY धन्यः/NV ।/PUNC 
तस्य/SN शरणं/NP गच्छतु/KP ।/PUNC 
वसिष्ठस्य/NS मुखात्/NP धन्यः/NP इति/AUD शब्दः/NP स्फुरितः/NV तथा/A शतवर्षेभ्यः/NP तयोः/SN यत्/SSN शत्रुत्वम्/NP आसीत्/KP तत्/SSN समाप्तम्/KN ।/PUNC 
तथापि/AVK विश्वामित्रः/NS ब्रह्मर्षिः/NV न/AN अभवत्/KP ।/PUNC 

विश्वामित्रः/NS सहस्रवर्षाणि/NP यावत्/A तपः/NP आचरत्/KP ।/PUNC 
ब्रह्मदेवः/NP प्रकटः/NV अभवत्/KP ।/PUNC 
तेन/SN कथितं/KN ब्रह्मर्षिपदं/NP ब्रह्मर्षिः/NP एव/INTF ददाति/KP इति/AUD ।/PUNC 
किन्तु/AVK ब्रह्मर्षिः/NP तु/A एकः/SMKY एव/INTF आसीत्/KP वसिष्ठः/NS ।/PUNC 
अतः/AVK सः/SN वसिष्ठस्य/NS आश्रमं/NP तस्य/SN वधं/NP कर्तुं/KKS गतवान्/KN ।/PUNC 
तदा/AVK वसिष्ठः/NS स्वपत्नीं/NP वदन्/KNV आसीत्/KP ।/PUNC 
विश्वामित्रस्य/NS तपः/NP स्वच्छं/NP पवित्रं/NP च/APY अस्ति/KP इति/AUD ।/PUNC 
तदा/AVK एव/INTF विश्वामित्रस्य/NS हस्तात्/NP तं/SN मारयितुं/KKS या/SNV शिला/NP आसीत्/KP सा/SNV पतिता/KN ।/PUNC 
तं/SNV ध्वनिं/NP श्रुत्वा/KKS वसिष्ठः/NS बहिः/AUP आगतः/KN ।/PUNC 
विश्वामित्रः/NS तस्य/SN पादयोः/NP पतितवान्/KN ।/PUNC 
तदा/AVK अश्रुभिः/NP चरणक्षालनं/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
श्रीवसिष्ठः/NS तम्/SN उत्थाप्य/KKS उत्तिष्ठतु/KP ब्रह्मर्षे/NP इति/AUD उक्तवान्/KN ।/PUNC 

महर्षिः/NV विश्वामित्रः/NS 
अन्तिमः/NV दोषः/NP नष्टः/KN ।/PUNC 
विश्वामित्रेण/NS षड्रिपवः/NP जिताः/KN ।/PUNC 
सः/SNV जितेन्द्रियः/NV अभवत्/KP ।/PUNC 
आत्मजित्/NV अभवत्/KP ।/PUNC 
एतत्/SNV एव/INTF ब्रह्मर्षिपदम्/NP ।/PUNC 
वसिष्ठविश्वामित्रयोः/NS अस्माकम्/SN आर्षकाव्ययोः/NP रामायणमहाभारतयोः/NS पुराणेषु/NP च/APY बहुतरः/NV उल्लेखः/NP कृतः/KN वर्तते/KP ।/PUNC 
सत्त्वगुणसम्पन्नस्य/NV वसिष्ठमहर्षेः/NP महत्त्वं/NP वाल्मीकिरामायणे/NS प्रतिपदं/NP दृश्यते/KP ।/PUNC 
निसर्गतः/A रजोगुणसम्पन्नस्य/NV विश्वामित्रस्य/NS महता/NV परिश्रमेण/NP तपश्चरित्वा/KKS सत्त्वगुणाधिक्येन/NP ब्रह्मर्षित्वप्राप्तिः/KN अपि/APY पुराणेषु/NP वर्णिता/KN विद्यते/KP ।/PUNC 

वसिष्ठमहर्षिणा/NP विभिन्नसन्दर्भेषु/NP कृताः/KN महान्तः/NV उपदेशाः/NP श्रीरामायणे/NS ,/PUNC योगवासिष्ठे/NS केषुचित्/SNV पुराणेषु/NP च/APY तत्र/A तत्र/DV लभ्यन्ते/KP ।/PUNC 

विश्वामित्रमहर्षिः/NP गायत्रीमन्त्रस्य/NP द्रष्टा/NV ।/PUNC 
गायत्रीविज्ञानं/NP लोकेभ्यः/NP प्रदाय/KKS लोककल्याणाय/NP सः/SN विशिष्टं/NV योगदानं/NP कृतवान्/KN इति/AUD तु/A निर्विवादम्/NP ।/PUNC 
एतयोः/SNV द्वयोः/SMKY अपि/APY चरित्रे/NP भारतीयसंस्कृतेः/NP मूलभूते/KN ।/PUNC 
विश्वमानवतासुधारणार्थम्/A अवश्यं/A ज्ञातव्ये/KN एव/INTF ।/PUNC 



