﻿महान्/NV ज्ञानिवर्यः/NP विदुरः/NS 



धर्मरूपविदुरस्य/NS जीवनचरित्रम्/NP 
धर्मस्य/NP गतिः/NP अतीव/A गहना/NV अस्ति/KP ।/PUNC 
कः/AP धर्मः/NP अधर्मः/NP इति/AUD अयं/SNV निर्णयः/NP सामान्यबुद्धिभिः/NP कर्तुम्/KKS न/AN शक्यते/KP ।/PUNC 
धर्माधर्मयोः/NP तत्वं/NP तु/APY स्वयं/A भगवान्/NP एव/INTF जानाति/KP ।/PUNC 
धर्मस्य/NP आधारेण/NP एव/INTF प्राणिनाम्/NP स्थितिः/KN अस्ति/KP धर्मे/NP एव/INTF सर्वं/SN प्रतिष्ठितम्/KN अस्ति/KP ।/PUNC 
अतः/AVK धर्मः/NP परमत्त्वम्/NP इति/AUD कथ्यते/KP ।/PUNC 

धर्मस्य/NP त्रीणि/NV रूपाणि/NP सन्ति/KP ।/PUNC 
तानि/AVK च/A आध्यात्मिकम्/NP ,/PUNC आधिदैविकम्/NP ,/PUNC आधिभौतिकम्/NP इति/AUD ।/PUNC 
धर्मस्य/NP आध्यात्मिकं/NV रूपं/NP स्वयं/A भगवान्/NP एव/INTF अस्ति/KP ।/PUNC 
आधिदैविकं/NV रूपं/NP तु/APY धर्मराजस्य/NS यमराजस्य/NS वा/A अस्ति/KP ।/PUNC 
धर्मस्य/NP आधिभौतिकं/NV रूपं/NP सामाजिकव्यवस्था/NP इति/AUD उच्यते/KP ।/PUNC 
धर्मदेवतायाः/NP नामान्तरं/NP यमराजः/NS इति/AUD अपि/A अस्ति/KP ।/PUNC 

पृथिव्या/NP नैऋत्यदिशि/NV धर्मराजस्य/NS संयमनीपुरी/NS अस्ति/KP ।/PUNC 
तस्यां/SNV नगर्यां/NP प्रासादाः/NP सन्ति/KP तेषु/SN केचन/SNV ऋषयः/NP महर्षयः/NP देवताः/NP इत्यादयः/NV सभासदाः/NV सन्ति/KP ।/PUNC 
मनुष्याणां/NP पापपुण्ययोः/NP निर्णयं/NP कर्तुं/KKS चित्रगुप्तः/NS तत्र/A अस्ति/KP ।/PUNC 
कालः/NS दिक्/NS ,/PUNC आकाशः/NS ,/PUNC वायुः/NS ,/PUNC अग्निः/NS ,/PUNC सूर्यः/NS आदयः/NV बहवः/SNV तस्य/SN दूताः/NP सन्ति/KP ये/SN मनुष्याणां/NP रहसि/NP भूतम्/KN एकैकं/NV कार्यम्/NP अपि/APY विज्ञाय/KKS झटिति/KV वार्तां/NP ददाति/KP ।/PUNC 
तस्य/SN सभायां/NP चत्वारि/NV द्वाराणि/NP सन्ति/KP ।/PUNC 
तेषु/SN त्रिभ्यः/NV द्वारेभ्यः/NP पुण्यात्मानां/NV जनानां/NP प्रवेशः/NP ।/PUNC 
ततः/AVK आगच्छन्तम्/KNV पुरुषं/NP धर्मराजस्य/NS रूपं/NP भयङ्करं/NV भासते/KP किन्तु/APY सः/SNV वस्तुतः/A सौम्यस्वभावः/NV अस्ति/KP ।/PUNC 

वस्तुतः/AVK तु/A धर्मराजः/NS ईश्वरस्य/NP एव/INTF स्वरूपम्/NP ।/PUNC 
किन्तु/AVK भगवतः/NP धर्मं/NP जानत्सु/KNV महात्मसु/NP सः/SN प्रमुखः/NV ।/PUNC 
तेन/SN स्वदूतेभ्यः/NP भगवद्धर्मस्य/NP रहस्यं/NP निवेदितम्/KN ।/PUNC 
सः/SN वचसा/NP मनसा/NP कर्मणा/NP च/APY ईश्वरस्य/NS भक्तः/NV अस्ति/KP ।/PUNC 

पुरा/AVK माण्डव्यनामकः/NP कश्चित्/SN महान्/NV तपस्वी/NV ऋषिः/NP वसति/KP स्म/A ।/PUNC 
सः/SNV धर्मज्ञः/NV प्रभावशाली/NV ,/PUNC मौनधारी/NV च/APY आसीत्/KP ।/PUNC 
स/SN स्वहस्तौ/NP उपरि/A कृत्वा/KKS तपस्यां/NP करोति/KP स्म/A ।/PUNC 
एकदा/AVK तस्य/SN आश्रमे/NP चोराः/NP आगताः/KN ।/PUNC 
तान्/SN अन्वेष्टुं/KKS राजपुरुषः/NP आगत्य/KKS चोराणां/NP विषये/NP पृष्टवन्तः/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK मौनव्रतधारिणा/NP अनेन/SN न/AN किम्/A अपि/APY उक्तम्/KN ।/PUNC 
अतः/AVK राजपुरुषैः/NP गृहीतः/KN राज्ञा/NP दण्डितः/KN च/APY ।/PUNC 
ऋषेः/NP सत्स्वरूपं/NP ज्ञात्वा/KKS राजा/NP तं/SN दण्डमुक्तं/NV कृतवान्/KN ।/PUNC 
अनन्तरं/AVK स्वयं/A धर्मज्ञः/NV ऋषिः/NP धर्मराजस्य/NS समीपं/NP गत्वा/KKS पृष्टवान्/KN "/PUNC कः/AP मम/SN अपराधः/NP ,/PUNC यस्य/SN कृते/A अहम्/SN एवं/A दण्डितः/KN ।/PUNC 
इति/AUD तदा/SN धर्मराजः/NS तस्य/SN यथोचितम्/A समाधानं/NP कर्तुं/KKS शक्तवान्/KN ।/PUNC 

धर्मराजः/NS पापस्य/NP कृते/A दण्डयितुं/KKS समर्थः/NV अस्ति/KP ।/PUNC 
किन्तु/AVK यदि/A तस्मिन्/SNV दण्डकार्ये/NP कः/A अपि/APY दोषः/NP त्रुटिः/NP वा/A भवेत्/KP तर्हि/APY सः/SN स्वयमेव/A दण्डस्य/NP पात्रं/NP भवति/KP ।/PUNC 
इति/AUD अनेन/SNV न्यायेन/NP ऋषिणा/NP स/SNV शप्तः/KN ।/PUNC 
सः/SN मृत्युलोके/NP शतवर्षं/NP यावत्/A क्षुद्रजीवनं/NV यापयिष्यति/KP इति/AUD ।/PUNC 
धर्मराजेण/NS प्रसन्नतापूर्वकम्/NP एव/INTF शापः/NP अङ्गीकृतः/KN ।/PUNC 

तेषु/SNV दिनेषु/NP पृथिव्यां/NP दैत्यानां/NP संख्या/NP वर्धिता/KN आसीत्/KP ।/PUNC 
क्षत्रियरूपेण/NP जन्म/NP प्राप्य/KKS तैः/SNV असुरैः/NP पृथिवी/NP व्याकुला/NV कृता/KN ।/PUNC 
तान्/SN दमयितुं/KKS सर्वे/SNV देवाः/NP स्वैः/NP अंशैः/NV अवातरन्/KN ।/PUNC 
स्वयं/A भगवान्/NV श्रीकृष्णः/NS अपि/APY अस्मिन्/SNV धरातले/NP अवतरितुम्/KKS ऐच्छत्/KP ।/PUNC 
एतादृशे/SNV अवसरे/NP धर्मावतारस्य/NP आवश्यकता/A तु/APY आसीत्/KP एव/INTF ।/PUNC 
धर्मज्ञस्य/NV माण्डव्यऋषेः/NP शापः/NP तु/APY एकं/NV निमित्तमात्रम्/NP अभवत्/KP ।/PUNC 
धर्मः/NS अपि/APY आत्मानं/NP रूपद्वये/NP प्रकटितवान्/KN ।/PUNC 
एकः/NV तु/A विदुरः/NS द्वितीयः/NV युधिष्ठिरः/NS ।/PUNC 


विदुरस्य/NS जन्मकथा/NP 
एकदा/A सत्यवती/NS पुत्रं/NV वेदव्यासं/NS प्रार्थितवती/KN यत्/APY वत्स/NP अस्माकं/SN कुरुवंशः/NP नष्टप्रायः/NV अस्ति/KP ।/PUNC 
यतः/AVK भीष्मः/NS ब्रह्मचारी/NV अस्ति/KP ।/PUNC 
विचित्रवीर्यः/NS अपि/APY मृतः/KN ।/PUNC 
अतः/AVK इदानीम्/A अस्माकं/SN वंशस्य/NP वृद्धिः/NP कथं/AP भवेत्/KP ?/PUNC भवान्/SN स्वतपसः/NP प्रभावेण/NP अस्माकं/SN वंशवृद्धिं/NP करोतु/KP इति/AUD ।/PUNC 
व्यासः/NS प्रत्युत्तरितवान्/KN "/PUNC अम्बिका/NS ,/PUNC अम्बालिका/NS च/APY यदि/A मम/SN पुरतः/A गच्छतः/KP तर्हि/APY मम/SN दृष्टिपातस्य/NP शक्त्या/NP तयोः/SN पुत्रप्राप्तिः/KN भविष्यति/KP "/PUNC इति/AUD ।/PUNC 

द्वे/NV अपि/A भीत्या/NP ,/PUNC लज्जया/NP च/APY ग्रस्ते/NP तथा/APY एव/INTF कृतवत्यौ/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK प्रथमा/SMKP नेत्रे/NP निमीलितवती/NV ।/PUNC 
द्वितीया/SMKP भयेन/NP पाण्डुरवर्णा/NV जाता/KN ।/PUNC 
एतत्/AVK दृष्ट्वा/KKS वेदव्यासेन/NS उक्तम्/KN यत्/AVK "/PUNC प्रथमायाः/SMKP पुत्रः/NP अन्धः/NV भविष्यति/KP ।/PUNC 
द्वितीयायाः/SMKP पुत्रः/NP पाण्डुवर्णस्य/NP भविष्यति/KP ।/PUNC 
"/PUNC तौ/SNV एव/INTF पुत्रौ/NV धृतराष्ट्रः/NS पाण्डुः/NS च/A ।/PUNC 
किन्तु/AVK सत्यवती/NS सन्तुष्टा/NV न/AN आसीत्/KP ।/PUNC 
सा/SN पुनः/A अम्बिकां/NS सर्वगुणसम्पन्नां/NV पुत्रं/NP याचितवती/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK अम्बिका/NS व्यासस्य/NS पुरतः/A पुनः/A अपि/APY गन्तुं/KKS न/AN शक्ता/KN ।/PUNC 
अतः/AVK सा/SN तस्याः/SN परमसुन्दरीं/NV दासीं/NP व्यासस्य/NS पुरतः/A प्रेषितवती/KN ।/PUNC 
सा/SNV दासी/NV लज्जां/NP विहाय/KKS अतिधैर्येण/NP तस्य/SN पुरतः/A गतवती/KN कृपादृष्ट्या/NP च/A गर्भवती/NP अभवत्/KP ।/PUNC 
तदा/AVK आरभ्य/A व्यासेन/NS सा/SN दासीभावात्/NP मुक्ता/KNV कृता/KN कथिता/KN च/APY भवत्याः/SN गर्भात्/NP एकः/SN अतिधार्मिकः/NV पुत्रः/NP जनिष्यते/KP ।/PUNC 
एवम्/AVK एतस्याः/SNV दास्याः/NP उदरात्/NP विदुरस्य/NS रूपेण/NP साक्षात्/A धर्मराजः/NS अवतीर्णः/KN ।/PUNC 


विदुरस्य/NS आचरणम्/NP 
धर्मावतारः/NV विदुरः/NS मनुष्यरूपेण/NP आसीत्/KP ।/PUNC 
तथापि/AVK सः/SN स्वस्य/SN देवत्वं/NP न/AN विस्मृतवान्/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK तेन/SN कदा/A अपि/APY तत्/SN न/AN प्रकटीकृतम्/KN ।/PUNC 
तेन/SN सदा/A एव/INTF मनुष्यधर्मस्य/NP एव/INTF पालनं/NP कृतम्/KN ।/PUNC 
आबाल्यात्/NP एव/INTF सः/SNV धीरगम्भीरस्वभावः/NV आसीत्/KP ।/PUNC 
सः/SN सदा/A गुरुजनानां/NP सेवायाम्/NP एव/INTF रतः/NV भवति/KP स्म/A ।/PUNC 
सः/SN सर्वदा/A मौनपालनम्/NP एव/INTF करोति/KP स्म/A ।/PUNC 
सर्वविषयेषु/NP अनभिज्ञः/NV इव/AUD व्यवहरति/KP स्म/A ।/PUNC 
निरन्तरम्/A भगवतः/NP आराधने/NP निमग्नः/KN भवति/KP स्म/A ।/PUNC 
तत्पश्चात्/A ध्यानस्थः/NV भवति/KP स्म/A ।/PUNC 
तस्य/SN जीवने/NP कदा/A अपि/APY बहिर्मुखता/NP नासीत्/KP ।/PUNC 
तस्य/SN सेवया/NP सदाचारेण/NP भगवत्प्रेम्णा/NP च/APY सर्वे/SNV तस्मिन्/SN प्रसन्नाः/NV आसन्/KP ।/PUNC 
अन्धस्य/NV धृतराष्ट्रस्य/NS कृते/A तु/APY सः/SN एव/INTF नेत्रे/NP आसीत्/KP ।/PUNC 
धृतराष्ट्रः/NS विदुरस्य/NS परामर्शं/NP विना/A किम्/A अपि/APY कार्यं/NP न/AN करोति/KP स्म/A ।/PUNC 
भूरि/A सम्पत्तिः/NP एकदा/A भीष्मपितामहेन/NP पाण्डुराजाय/NP धृतराष्ट्राय/NS च/APY प्रदत्ता/KN ।/PUNC 
यदा/SSN सः/SNV विदुरं/NS धनग्रहणार्थं/A आज्ञापितवान्/KN तदा/SSN विदुरः/NS तत्/SNV धनं/NP न/AN स्वीकृतवान्/KN ।/PUNC 
सः/SN धनं/NP तृणम्/NV इव/AUD मन्यते/KP स्म/A ।/PUNC 
क्षणविध्वंसिनां/NV वस्तूनां/NP कृते/A भगवतः/NP चिन्तनात्/NP विमुखः/NV कः/AP भवेत्/KP इति/AUD अनेन/SNV चिन्तनेन/NP सः/SN धनविषये/NP अनासक्तः/NV एव/INTF आसीत्/KP ।/PUNC 

भीष्मपितामहः/NP पाण्डोः/NS धृतराष्ट्स्य/NS च/APY विवाहं/NP कारितवान्/KN अनन्तरं/A मथुरायां/NS निवसन्त्याः/NV पारशवीनामिकायाः/NP दास्याः/NP कन्यया/NP सह/A विदुरस्य/NS अपि/APY विवाहः/NP अभवत्/KP ।/PUNC 
विदुरः/NS स्वधर्मपत्न्या/NP सह/A गार्हस्थ्यधर्मस्य/NP पालनम्/NP अकरोत्/KP ।/PUNC 
सः/SN धृतराष्ट्रस्य/NS मन्त्री/NP एव/INTF आसीत्/KP ।/PUNC 
धृतराष्ट्रस्य/NS राज्यं/NP विदुरस्य/NS मन्त्रित्वे/NP तावत्/SSN प्राचलत्/KP यावत्/SSN दुर्योधन-दुःशासन-कर्णादीनां/NP प्रधानता/NP न/AN आसीत्/KP ।/PUNC 
साक्षात्/NV धर्मस्य/NS मन्त्रित्वे/NP राज्यव्यवहारस्य/NP सञ्चालनं/NP कीदृशम्/SNV सुचारि/NV आसीत्/KP इति/AUD कथनस्य/NP आवश्यकता/A एव/INTF न/AN अस्ति/KP ।/PUNC 


परामर्शदाता/NV विदुरः/NS 
धर्मस्य/NP गहनातिगहनः/NV अर्थः/NP सर्वेषां/SN कल्याणम्/NP इति/AUD एव/INTF अस्ति/KP ।/PUNC 
पाण्डवेषु/NS युधिष्ठिरस्य/NS रूपेण/NP धर्मराजः/NS आसीत्/KP ।/PUNC 
कौरवपक्षे/NP अपि/APY विदुरस्य/NS रूपेण/NP धर्मराजः/NS आसीत्/KP ।/PUNC 
किन्तु/AVK धर्मस्य/NS स्थाने/NP कश्चन/SNV भेदः/NP आसीत्/KP ।/PUNC 
पाण्डवेषु/NS धर्मः/NS स्वयं/A राजा/NP आसीत्/KP ।/PUNC 
तस्य/SN एव/INTF आज्ञया/NP सर्वकार्याणि/NP भवन्ति/KP स्म/A ।/PUNC 
किन्तु/AVK कौरवपक्षे/NP धर्मः/NP केवलं/A परामर्शदाता/NV आसीत्/KP ।/PUNC 
यदा/SSN पापप्रवृत्तिः/NP भवति/KP तदा/SSN अन्तरात्मा/NP वदति/KP यत्/APY एतत्/SNV पापम्/NP अथ/A अधर्मः/NP ,/PUNC एवं/A मा/AN करोतु/KP ।/PUNC 
इति/AUD ।/PUNC 
किन्तु/AVK पापिजनाः/NP अस्य/SNV अन्तरात्मनः/NP ध्वनिं/NP न/AN शृण्वन्ति/KP ।/PUNC 
कदाचित्/SN शृण्वन्ति/KP तथापि/APY अनवधानं/NP कुर्वन्ति/KP ।/PUNC 
तथा/AVK एव/INTF विदुरः/NS कौरवेषु/NS अन्यायप्रवृत्तिं/NP दृष्ट्वा/KKS स्पष्टं/NP कथयति/KP स्म/A यद्/APY अयम्/NV अन्यायः/NP अस्ति/KP एवं/APY मा/AN आचरतु/KP इति/AUD ।/PUNC 
किन्तु/AVK कौरवाः/NS तस्य/SN कथनं/NP न/AN मन्यन्ते/KP स्म/A ।/PUNC 
तस्य/SN उपदेशस्य/NP उपेक्षां/NP च/APY कुर्वन्ति/KP स्म/A ।/PUNC 

विदुरस्य/NS जीवनस्य/NV अवलोकनं/NP कुर्मः/KP चेत्/A एवं/APY ज्ञायते/KP यत्/SN सः/SN कदा/A अपि/A कस्य/SN अपि/A अनिष्टं/NP न/AN इच्छति/KP स्म/A ।/PUNC 
सर्वेषां/SN कल्याणम्/NP एव/INTF इच्छति/KP स्म/A ।/PUNC 

दुर्योधनस्य/NS मनसि/NP पाण्डवानां/NS विषये/NP शत्रुत्वभावना/NP आसीत्/KP ।/PUNC 
सः/SN अहोरात्रं/A तान्/SN नाशयितुम्/KKS उपायान्/NP चिन्तयति/KP स्म/A ।/PUNC 
तत्कृते/A तेन/SN बहवः/NV उपायाः/NP कृताः/KN ।/PUNC 
तेन/SN पुरोचननाम्ना/NV मन्त्रिणा/NP सह/A वारणावतनाम्नि/NV नगरे/NP कुन्त्या/NS सह/A पाण्डवान्/NS दाहयितुं/KKS योजना/NP कृता/KN ।/PUNC 
विदुरेण/NS साङ्केतिकभाषया/NP सर्वा/SNV योजना/NP युधिष्ठिराय/NS निवेदिता/KN ।/PUNC 
सः/SN उक्तवान्/KN ,/PUNC युधिष्ठिर/NS बुद्धिमता/NV मनुष्येण/NP शत्रूणां/NP रहस्यं/NP ज्ञात्वा/KKS तस्मात्/SN स्वरक्षणस्य/NP उपायः/NP कर्तव्यः/KN ।/PUNC 
पश्य/KP ,/PUNC अग्निः/NP वनं/NP दहति/KP किन्तु/APY बिलस्थितान्/NV जीवान्/NP दग्धुं/KKS सः/SNV असमर्थः/NP अस्ति/KP ।/PUNC 
भवता/SN अपि/A प्रसंगे/NP एवम्/APY एव/INTF स्वरक्षणं/NP कर्तव्यम्/KN ।/PUNC 
अर्थात्/A गृहदाहः/NP भवेत्/KP तर्हि/APY भूमिगतेन/NV मार्गेण/NP बहिः/AUP निर्गत्य/KKS सुरक्षितं/NV स्थानं/NP प्राप्तव्यम्/KN ।/PUNC 
सर्वेषां/SNV मार्गाणां/NP ज्ञानं/NP प्राप्नोतु/KP ।/PUNC 
नक्षत्रैः/NP दिक्/NP ज्ञानं/NP भवति/KP ।/PUNC 
बुद्धिमता/NV पुरुषेण/NP पञ्चेन्द्रियाणि/NP स्ववशे/NP करणीयानि/KN ।/PUNC 
तेन/SN का/SNV अपि/A पीडा/NP न/AN भवति/KP ।/PUNC 
यतः/AVK कामक्रोधादिशत्रवः/NP कामहानिं/NP कर्तुं/KKS न/AN शक्नुवन्ति/KP ।/PUNC 

विदुरस्य/NS उपदेशं/NP श्रुत्वा/KKS युधिष्ठिरेण/NS उक्तम्/KN भवतः/SN उपदेशम्/NP अहं/SN अधिगतवान्/KN ।/PUNC 
भवान्/SN यथा/AUD वदति/KP तथा/AUD एव/INTF भवेत्/KP इति/AUD ।/PUNC 
विदुरस्य/NS कृपया/NP एव/INTF पाण्डवाः/NS लाक्षागृहदाहप्रसङ्गे/NP सङ्कटात्/NP स्वरक्षणं/NP कर्तुं/KKS समर्थाः/KN अभवन्/KP कतिपयदिनानन्तरं/A यदा/AUD दुर्योधनः/NS पाण्डवानां/NS द्रौपद्या/NS सह/A विवाहं/NP च/APY ज्ञातवान्/KN तदा/AUD सः/SN बहु/NV क्रुद्धः/NP जातः/KN ।/PUNC 
दुर्योधनादयः/NP पुनः/A पाण्डवानां/NS नाशार्थम्/A उपायान्/NP अचिन्तयन्/KP ।/PUNC 
तदा/AVK विदुरः/NS तान्/SN ज्ञापितवान्/KN यत्/SN श्रीकृष्णेन/NS सह/A द्रुपदः/NS अपि/APY इदानीं/A पाण्डवानां/NS साह्यकरः/NV अस्ति/KP ।/PUNC 
अतः/AVK तेषां/SN बलं/NP वृद्धिं/NP गतम्/KN ।/PUNC 
अतः/AVK इदानीं/A पाण्डवैः/NS सह/A मित्रत्वस्य/NP प्रस्थापनम्/NP एव/INTF योग्यम्/KN इति/AUD ।/PUNC 
यदि/AVK विपरीताचरणं/NP कुर्मः/KP तर्हि/APY वयम्/SN एव/INTF अस्माकं/SN नाशाय/NP कारणं/NP भवामः/KP ।/PUNC 
अतः/AVK अस्माभिः/SN सम्मानपूर्वकं/NP निमन्त्र्य/KKS तेषाम्/SN अधिकारः/NP तेभ्यः/SN दातव्य/KN इति/AUD ।/PUNC 

एतत्/SN श्रुत्वा/KKS धृतराष्ट्रः/NS प्रसन्नमनसा/NP विदुरं/NS विविधानि/NV उपहारवस्तूनि/NP दत्त्वा/KKS पाण्डवान्/NS सत्कारपूर्वकम्/NP आनेतुं/KKS प्रेषितवान्/KN ।/PUNC 
धृतराष्ट्रस्य/NS आज्ञया/NP विदुरः/NS पाञ्चालदेशं/NP गतवान्/KN ।/PUNC 
तत्र/A द्रुपदं/NS निमन्त्रितवान्/KN ।/PUNC 
अनन्तरं/A श्रीकृष्णस्य/NS दर्शनं/NP कृत्वा/KKS सः/SN पाण्डवान्/NS सादरं/NV स्वदेशं/NP नीतवान्/KN ।/PUNC 
धृतराष्ट्रेण/NS अपि/A पाण्डवेभ्यः/NS राज्यार्धं/A दत्त्वा/KKS तेषां/SN सम्मानना/NP कृता/KN ।/PUNC 


विदुरस्य/NS नीतिपूर्णाः/NV उपदेशाः/NP 
विदुरः/NS तु/APY साक्षात्/A धर्मदेवता/NP ।/PUNC 
सर्वप्राणिनां/NP स/SN सुहृद्/NV आसीत्/KP ।/PUNC 
अतः/AVK कस्य/SN अपि/A प्रकारस्य/NP छलं/NP तस्य/SN मनसि/NP कथं/AP भवेत्/KP ?/PUNC विदुरस्य/NS कृते/A यथा/AUD पाण्डवाः/NS तथा/AUD एव/INTF कौरवाः/NS ।/PUNC 
सः/SN तत्/SSN एव/INTF वाक्यं/NP वदति/KP स्म/A यत्/SSN हितकरम्/NP ।/PUNC 
स्वस्य/SN उपदेशस्य/NP अनुसरणं/NP क्रियते/KP वा/A न/AN वा/A इति/AUD अविचिन्त्य/KKS एव/INTF सः/SN कर्तव्यं/NP करोति/KP स्म/A ।/PUNC 
सः/SN स्पष्टवक्ता/NV आसीत्/KP ।/PUNC 
स्पष्टवचने/NP किम्/A अपि/APY भयं/NP न/AN अस्ति/KP ।/PUNC 
भयं/NP तु/A अधर्मे/NP अस्ति/KP ,/PUNC न/AN तु/A धर्मे/NP ।/PUNC 

पाण्डवानां/NS समृद्धिं/NP ,/PUNC राजसूययज्ञस्य/NP सफलतां/NP च/A दृष्ट्वा/KKS दुर्योधनस्य/NS मनसि/NP ईर्ष्यारूपः/NV अग्निः/NP प्राज्वलत्/KP ।/PUNC 
विदुरस्य/NS अनुपस्थितौ/NP दुर्योधनः/NS धृतराष्ट्रात्/NS पाण्डवान्/NP नाम/NP -/PUNC सं/NP द्यूतक्रीडार्थम्/A आह्वातुम्/KKS आज्ञां/NP प्राप्तवान्/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK विदुरः/NS अचिरात्/A एव/INTF एतत्/SN ज्ञातवान्/KN ।/PUNC 
विदुरेन/NS न/AN एकाभिः/NV आख्यायिकाभिः/NP धृतराष्ट्रः/NS ज्ञापितः/KN यत्/APY यथा/AUD मरणासन्नाय/NV पुरुषाय/NP भेषजं/NP न/AN रोचते/KP तथा/AUD एव/INTF भवते/SN नीतिः/NP न/AN रोचते/KP ।/PUNC दुर्योधनः/NS लोभावशात्/NP अधर्माचरणं/NP कुर्वन्/KNV अस्ति/KP ।/PUNC 
भवान्/SN अस्य/SN नाशाय/NP अर्जुनाय/NS आज्ञां/NP ददातु/KP ।/PUNC 
यतः/AVK अयं/SNV दुर्योधनः/NS सम्पूर्णस्य/NV कुरुवंशस्य/NP संहारं/NP कर्तुम्/KKS उद्युक्तः/KN ।/PUNC 
यदि/AVK भवान्/SN एतत्/SN द्यूतं/NP न/AN स्थगयति/KP तर्हि/APY भवतः/SN सर्वनाशः/NP भविष्यति/KP इति/AUD ।/PUNC 

तथा/AVK च/A विदुरः/NS दुर्योधनम्/NS अपि/APY उपदिष्टवान्/KN ,/PUNC "/PUNC जगति/NP स्तुतिपाठकाः/NP बहवः/NV सन्ति/KP ।/PUNC 
किन्तु/AVK हितैषिणः/NP दुर्लभाः/NV इति/AUD ।/PUNC 
"/PUNC किन्तु/AVK विदुरस्य/NS उपदेशः/NP निष्फलः/NV अभवत्/KP ।/PUNC 
द्यूतक्रीडायां/NP पाण्डवाः/NS शकुनेः/NS कपटकारणेन/NP पराजिताः/KN अभवन्/KP ।/PUNC 
विजयोन्मत्तः/NV दुर्योधनः/NS सम्पूर्णसभायां/NP द्रौपद्याः/NS अपमानं/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
तत्/SN आकर्ण्य/KKS सोढुम्/KKS असमर्थः/NV विदुरः/NS दुर्योधनम्/NS उक्तवान्/KN दुर्योधनः/NS नार्याः/NP अपमानः/NP इति/AUD न/AN पुरुषार्थः/NP ।/PUNC 
द्रौपदी/NS तु/APY यज्ञवेद्याः/NP उत्पन्ना/KN साक्षात्/A देवी/NP अस्ति/KP ।/PUNC 
तस्याः/SN अपमानेन/NP भवान्/SN झटिति/KV यमसदनं/NP गमिष्यति/KP इति/AUD ।/PUNC 
तथापि/AVK उद्धतः/NV दुर्योधनः/NS तां/SNV द्रौपदीं/NS सभायाम्/NP आनीतवान्/KN ।/PUNC 
अपमानितां/NV च/A कृतवान्/KN ।/PUNC 


विदुरस्य/NS वनगमनम्/NP 
द्यूतसमयानुसारेण/NP द्रौपद्या/NS सह/A पाण्डवाः/NS द्वादशवर्षाणि/NP वनवासार्थम्/A ,/PUNC एकवर्षपर्यन्तम्/NP अज्ञातवासार्थं/A च/APY प्रस्थिताः/KN ।/PUNC 
गमनात्/NP पूर्वं/NP विदुरस्य/NS समीपं/NP गत्वा/KKS तस्य/SN आशीर्वादम्/NP अनुमतिं/NP च/APY स्वीकृतवन्तः/KN ।/PUNC 
उक्तवन्तः/KN च/A यद्/SN पुण्यात्मन्/NV सर्वे/SN भवतः/SN अनुगामिनः/NP स्मः/KP ।/PUNC 
माता/NV कुन्ती/NS भवतः/SN समीपे/NP स्थास्यति/KP ।/PUNC 
अस्मान्/SN अनुगृह्णातु/KP इति/AUD ।/PUNC 

दुर्योधनस्य/NS अन्याय्याचरणेन/NP यदा/AUD प्रजा/NP क्षुब्धा/NV जाता/KN तदा/AUD धृतराष्ट्रः/NS विदुरं/NS धर्मनिष्ठाचरणं/NP कथं/AP कर्तव्यम्/KN ?/PUNC इति/AUD पृष्टवान्/KN ।/PUNC 
तदा/AVK विदुरेण/NS युधिष्ठिरस्य/NS राज्याभिषेकः/NP इति/AUD एव/INTF उपायः/NP कथितम्/KN ।/PUNC 
किन्तु/AVK एतम्/SNV उपायं/NP मोहान्धः/NV धृतराष्ट्रः/NS न/AN अमन्यत/KP ।/PUNC 
युधिष्ठिरस्य/NS पक्षपाती/NP इति/AUD सः/SN अधिक्षिप्तवान्/KN ।/PUNC 
धृतराष्ट्रस्य/NS एतादृशम्/SNV आचरणं/NP दृष्ट्वा/KKS कुरुवंशस्य/NP नाशं/NP ज्ञात्वा/KKS विदुरः/NS पाण्डवानां/NS शिबिरं/NP गतवान्/KN ।/PUNC 

युधिष्ठिरेण/NS तस्य/SN यथोचितम्/A अतिथिसत्कारं/NP कृत्वा/KKS आगमनस्य/NP कारणं/NP पृष्टम्/KN ।/PUNC 
विदुरः/NS सर्वाः/SNV घटनाः/NP कथितवान्/KN ।/PUNC 
विदुरस्य/NS गमनात्/NP अनन्तरं/A धृतराष्ट्रः/NS पश्चात्तापाग्नौ/NP दग्धः/KN ।/PUNC 
सः/SN चिन्तितवान्/KN यदि/APY अयं/SN धर्मज्ञः/NV नीतिज्ञः/NV च/APY विदुरः/NS पाण्डवानां/NS पक्षे/NP भवेत्/KP तर्हि/APY तेषाम्/SN एव/INTF उन्नतिः/NP भवेत्/KP ।/PUNC 
एवं/AVK विचिन्त्य/KKS सः/SN विदुरं/NS प्रत्यानेतुं/KKS सञ्जयं/NS पाण्डवशिबिरं/NP प्रेषितवान्/KN ।/PUNC 


विदुरनीतिः/NS 
वनवासम्/NP अज्ञातवासं/NP च/APY समाप्य/KKS पाण्डवाः/NS नगरं/NP प्रविष्टवन्तः/KN ।/PUNC 
तत्र/A तैः/SN युद्धस्य/NP सिद्धता/NP कृता/KN ।/PUNC 
धृतराष्ट्रः/NS सञ्जयात्/NS श्रीकृष्णस्य/NS पाण्डवेभ्यः/NS दूतरूपेण/NP आगमनं/NP ज्ञातवान्/KN ।/PUNC 
तदा/AVK सः/SN अतीव/A चिन्ताग्रस्तः/KN अभवत्/KP ।/PUNC 
सः/SN विदुरं/NS मार्गदर्शनार्थम्/A आहूतवान्/KN ।/PUNC 
तदा/AVK विदुरः/NS तस्मै/SN नीतेः/NP उपदेशं/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
सः/SNV उपदेशः/NP एव/INTF विदुरनीतिनाम्ना/NP विख्यातः/KN ।/PUNC 
दूतरूपेण/NP आगतस्य/KNV श्रीकृष्णस्य/NS परिचर्यां/NP कृत्वा/KKS विदुरः/NS कृतकृत्यः/NV अभवत्/KP ।/PUNC 

श्रीमद्भागवतानुसारं/NP महाभारतस्य/NS युद्धप्रसङ्गे/NP विदुरः/NS तत्र/A अनुपस्थितः/KN आसीत्/KP ।/PUNC 
महायुद्धे/NP स्वकुलनाशं/NP द्रष्टुम्/KKS असमर्थः/NV भूत्वा/KKS सः/SN सर्वस्वत्यागं/NP कृत्वा/KKS तीर्थाटनम्/NP आरब्धवान्/KN ।/PUNC 
नद्यां/NP सः/KN त्रिकालस्नानं/NP करोति/KP स्म/A ।/PUNC 
ईश्वरं/NP प्रसादयितुं/KKS विविधानि/NV व्रतानि/NP अकरोत्/KP ।/PUNC 
इत्थं/AVK तीर्थाटनसमये/NP प्रभासक्षेत्रं/NP सः/SN प्राप्तवान्/KN ।/PUNC 
तत्र/A युद्धपरिमणामं/NP ज्ञात्वा/KKS सः/SN युद्धभूमिं/NP प्रति/AUP गन्तुम्/KKS उद्युक्तः/KN अभवत्/KP ।/PUNC 

गमनसमये/NP यमुनातीरे/NP तस्य/SN उद्धवेन/NS सह/A मेलनं/NP जातम्/KN ।/PUNC 
सः/SN उद्धवं/NS विविधान्/NV प्रश्नान्/NP अपृच्छत्/KP ।/PUNC 
उद्धवः/NS तस्य/SN समाधानम्/NP अवदत्/KP ।/PUNC 
उद्धवात्/NS एव/INTF सः/SN श्रीकृष्णस्य/NS स्वधामगमनवार्तां/NP ज्ञातवान्/KN दुःखितः/NV च/APY अभवत्/KP ।/PUNC 

उद्धवः/NS उक्तवान्/KN भगवता/NV श्रीकृष्णेन/NS कृतं/KN ज्ञानोपदेशं/NP भवान्/SN मैत्रेयऋषेः/NP सकाशात्/A प्राप्स्यति/KP इति/AUD साक्षात्/A श्रीकृष्णः/NS एव/INTF उक्तवान्/KN भगवता/NV श्रीकृष्णेन/NS मम/SN स्मरणं/NP कृतं/KN ,/PUNC मैत्रेयऋषिः/NP माम्/SN उपदेष्टुम्/KKS आज्ञापितः/KN इति/AUD ज्ञात्वा/KKS विदुरः/NS प्रमुदितः/NV जातः/KN ।/PUNC 
अनन्तरं/A तेन/SN मैत्रेयऋषिं/NP प्रति/AUP गन्तुं/KKS हरिद्वारयात्रा/NP प्ररब्धा/KN ।/PUNC 

हरिद्वारं/NS गत्वा/KKS विदुरेण/NS मैत्रेयऋषेः/NP परिचर्या/NP आरब्धा/KN ।/PUNC 
तस्मात्/SN भगवता/NP उपदिष्टं/KN ज्ञानं/NP च/APY प्राप्तम्/KN ।/PUNC 
तयोः/SN अयम्/SN एव/INTF संवादः/NP भागवतपुराणस्य/NP तृतीये/NV चतुर्थे/NV च/APY स्कन्धे/NP वर्णितः/KN अस्ति/KP ।/PUNC 
विदुरस्य/NS नैकेषां/SNV प्रश्नानां/NP समाधानं/NP मैत्रेयऋषिः/NP उक्तवान्/KN ।/PUNC 

मैत्रेयऋषेः/NP आज्ञां/NP प्राप्य/KKS सः/SN हस्तिनापुरं/NS प्रस्थितवान्/KN ।/PUNC 
हस्तिनापुरे/NS विदुरं/NS दृष्ट्वा/KKS पाण्डवाः/NS पुरवासिनः/NP च/APY उल्लसिताः/NV जाताः/KN ।/PUNC 

धृतराष्ट्रेण/NS स्वस्य/SN सम्पूर्णं/NV जीवनं/NP गृहस्थजीवने/NP एव/INTF यापितम्/KN आसीत्/KP ।/PUNC 
अतः/AVK तस्य/SN आत्मोन्नत्यर्थं/A जीवनस्य/NP अन्तिमकाले/NP तेन/SN धृतराष्ट्रः/NS वानप्रस्थाश्रमं/NP स्वीकर्तुम्/KKS उपदिष्टः/KN ।/PUNC 
धृतराष्ट्रः/NS विदुरः/NS च/APY वनं/NP प्रति/AUP प्रस्थितौ/KN ।/PUNC 
ताभ्यां/SN सह/A गान्धारी/NS कुन्ती/NS अपि/APY गतवत्यौ/KN ।/PUNC 
अनन्तरं/A तैः/SN हिमालये/NS सप्तसरोवरे/NS वासः/NP कृतः/KN ।/PUNC 


भगवद्भक्तिः/NP 
तत्र/A हस्तिनापुरे/NS युधिष्ठिरः/NS एतान्/SN अन्वेष्टुं/KKS प्रायतत/KP ।/PUNC 
तदा/AVK धृतराष्ट्रं/NS मिलितवान्/KN ।/PUNC 
सः/SN सर्व/SN उक्तवान्/KN ,/PUNC विदुरः/NS बहु/NV घोरं/NP तपस्यां/NP कुर्वन्/KNV अस्ति/KP ।/PUNC 
केवलं/A वायुः/NP एव/INTF तस्य/SN जीवनाधारः/NP ।/PUNC 
अतः/AVK तस्य/SN शरीरं/NP क्षीणं/NV जातम्/KN इति/AUD ।/PUNC 
अनन्तरं/AVK सः/SN विदुरम्/NS अन्विष्य/KKS तस्य/SN दर्शनं/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
तदा/AVK विदुरः/NS निर्जने/NV वने/NP गत्वा/KKS वृक्षाधारेण/NP स्थितः/KN आसीत्/KP ।/PUNC 
विदुरः/NS किम्/A अपि/APY अनुक्त्वा/KKS स्तब्धः/KN आसीत्/KP ।/PUNC 
तेन/SN धर्मराजस्य/NS दृष्ट्यां/NP स्वदृष्टिः/NP तस्य/SN इन्द्रियेषु/NP स्वानि/SN इन्द्रियाणि/NP ,/PUNC तस्य/SN आत्मनि/NP स्वात्मा/NP च/APY एकत्रीकृताः/KN ।/PUNC 
तेन/SN सह/A सः/SNV एकरुपः/NP अभवत्/KP ।/PUNC 
सः/SNV यमधर्मस्य/NS स्वरूपे/NP विलीनः/KN अभवत्/KP ।/PUNC 

विदुरस्य/NS शरीरं/NP वृक्षस्य/NP आधारेण/NP स्थितम्/KN आसीत्/KP ।/PUNC 
अपि/AVK च/A युधिष्ठिरः/NS स्वस्मिन्/SN विशेषशक्तेः/NP अनुभवम्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC 
सः/SN विदुरस्य/NS शरीरम्/NP दाहयितुम्/KKS अगच्छत्/KP ।/PUNC 
तत्क्षणे/NP आकाशवाणी/NP जाता/KN "/PUNC विदुरः/NS यतिधर्मं/NP प्राप्तवान्/KN तस्य/SN शरीरं/NP न/AN दाह्यम्/KN ।/PUNC 
तथा/AVK च/A तस्य/SN कृते/A विषादं/NP दुःखं/NP मा/AN करोतु/KP ।/PUNC 
"/PUNC युधिष्ठिरः/NS आश्रमं/AVK प्रति/AUP आगतवान्/KN ।/PUNC 
विदुरः/NS तु/APY धर्मः/NS आसीत्/KP एव/INTF ।/PUNC 


